Dhoodaan

Gabayaa haybad leh, oo dhaxal weyn ummadan uga tegay ayuu ahaa. Eebbe haw naxariisto.

Gura-yare Dameerkaygow!

Hobwaan Siciid Maxamed Cali (Harawo) waa dalti Soomaaliyeed. Heesihiisa faraha badan marka loo noqdo, waxaa inoo soo baxaya dugsiga daltinnimada ee Soomaaliyeed iyo waliba dugsiga jacaylka ee Soomaaliyeed (DJS)! Ka hore, waa dugsiga ay aasaaska u yihiin: 1) Dareen-saafan iyo 2) Dabuub daltiyeed. Hobwaanku wuxuu halabuuray, oo laxameeyay heeso badan oo ay daltinnimo ku noolaato, kuna naallooto. Heesahan waxaa lagu cabbiray, ammaba ay ku halbeegan yihiin, dareen saafan, kaas oo ka soo go’a kasha iyo laabta hobwaanka. Heesihiisa intooda kale ee ku aroora DJS iyagana dareen-saafan ayey ku dhasheen.

Halkan waxaan ku soo gudbin doonnaa heesaha kala duwan ee hobwaanka; maanta waxaan ugu soo hor qaadanaynaa heesta “Gura-yare Dameerkaygow.” Heestani way ka far duwantahay maansooyinka ku dhisan is-xariifinta iyo faanfaanka ay laba maansayahan isugu halceshaan, isaga oo midi faansho geel, ka kalena kalluun amma ari, lo’, iwm; midi faaniso miyi, ta kalena magaalo, iwm, iwm. Si deggan, hobwaanku wuxuu ka sheekaynayaa nin iyo dameerkiisa uu dheefta iyo dhaqaale kaleba ku qabo—ninkaas oo ammaanaya dameerkiisa (ammaanta uu leeyahay), isaga oo aan la tartansiinaynin jire kale.

Haddaba, akhriso oo daawo sida quruxda badan ee uu hobwaanku heestan ugu luuqaynayo.

Gura-yare dameerkaygow
Gaadiidki dhaqankaygow
Geyi kale kamaad iman
Gacal ila shaqeeyow
Ii gargaare baad tahay
Misna guuto aan dhalay
Gurmadkoodi baad tahay

Gura-yare dameerkaygow
Giddi maalin iyo leyleey
Alabada intaad guri
Amma biya guryaha geynee
Marna beer galley aad fali
Shidaal kuuma an gadee
Gasiinkaagu waa cawsee

Gura-yare dameerkaygow
Marka aan gargaarraayoo
Gawsaha ka buuxsada oo
Xakamaha ku giijiyow
Gaari kugu xiriiriyow
Guudkaagu waa dahabeey

Gura-yare dameerkaygow
Genyo-faras ka roonoow
Markad waajib gudataa baa
Guntigaan ka buuxshaa
Wixi calafku ii galo
Guulle looga mahadiiyeey

Gura-yare dameerkaygow
Gaajada xanuunka leh
Gaashaanka caabbiyaa
Garbahaaga weeyoo
Waxad gasho waxaad guddo
Ammaan gaar-ahaaneed baan
Diiwaanka kuu galin
Adduunyada ha gaartee!

Heey jac, jac jac jac jac!

Hordhaca iyo gorfaynta dhabta ee ay heestani mudan tahay mar kale ayaannu isla arki doonnaa, haddii Eebbe idmo. Inaan hadda taabtaabto waxaan uga dayrshay meeriska “Gaadiidki dhaqankaygow” oo dhabtii furfuristiisu qaadanayso ereyo badan, waaba heesta oo dhan e!

Mahadsanidin, Askarmotors iyo Keydmedia, inaad maqalka heesta na soo gaarsiiseen. Heestu sida ay u qorantahay waa siday halkan uga baxayso.

Qabyaalad!

Lama soo koobi karo maansooyinka gabayada u badan ee uu Wadaad iyo Abwaan Abshir Nuur Faarax (AuN) u hidiyey inuu ku saxo ummada Soomaaliyeed. Qaadka iyo hubkaba wuxuu ka mariyey maansooyin uu kaga dhigayo inta ummada kamidka ah ee u heellan labadaas qalladood, ee halista ah. Gabayga qormaddanna waxa uu abwaanku kaga hadlayaa qabyaaladda, qallada ugu weyn ee Soomaali ku habsatay.

Maaddaama oo uu ka hadlayo boogta ummadan ku taalla, wuxuu ku bilaabayaa “aynu is dhagaysanno, ummadyahay! Marka aynu is dhagaysanno ayey furantahay in aynu is fahanno.” Dhabtii waa furmo xeel dheer, taas oo aan laga fursan karin in la sheego mar walba oo loo baxdanyahay in la soo bandhigo arrin bulshada si toos ah u abbaaraysa. Bal dhugo oo, abwaanku wax ka yar 319 erey ayuu ballan ku gelayaa inuu dhageystayaashiisa ku nacsiin doono qabyaaladda; amma ku qancin doono in ay qabyaaladda nacaan, amma wax la naco u arkaan!

Tuducda labaad wuxuu abwaanku toos u dul istaagayaa boogta, oo uu ku tilmaamay “balo.” Waxa uuna inna leeyahay, baladan qabiilka ihi – ay qabyaaladda – waxaa ka daran uun Jahannama. Wuu ayidsan yahay in qabiil yahay wax Eebbe u oggaaladay in la isku aqoonsado oo qudha, haddana abwaanku wuxuu leeyahay, “Siidaas oo ay tahay, haddana qolo ma sheegteen!” Waa sidaas e, Soomaalidu saw ma’aha qaruun qabiil ku kala qaybsantay; saw haddaba qabiilku cudur u qaas ah ma’aha?

Tuducda saddexaad iyo kuwa hadhsan ba cudurkaas dadkii ku aafoobay ee ummada kamidka ahaa buu ku xusayaa. Kuwani waxay socdaan ba in geyiga looga guuri doono ayuu ka digayaa. Kuwani haddii ay Muslimad dhiiggeedu ka xaaraan yahay u dilayaan qoloda ay ka dhalatay (ee aysan dooran in ay u dhalato), wuxuu arkay in ay cudurka juudaanka iyo wixii ka daran ba qabaan saa hilibkeeda uun bay u haliilayaane. Wuxuu kuwan lamid aheeyay kuwa ku taageera, kuna taakuleeya falalkoodaas. [Alla maxaa maanta mashaqo qabyaalad ku salaysan oo dalkii ka dhacda laga soo qorsheeyey qurbe!]

Wuxuu ku soo gabagabeeyay in wixii uu hogatusaalayn bixiyey laga hoos qaadi doono; ayna ka hoos qaadi doonaan qoraayo qiimayn doona wixii uu qabyaalad nabar u gaystay. In lagu qaboobi doono Diinta mar hore ba cirib-goysay casabiyada ayuu sheegay. Taas buuna leeyahay qabsada. Waayo, haddii kale oo ay Soomaalidu sidaan ku sii jirto, waxaa sal ah in ay qabyaalada caabudaan, shirkina inta falkaas ku kacdaa ku jirto. Waaka leh: Waa sanam qabyaaladi haddaad, ugu qancaysiine.

Gabayga hoosta ka akhrista, dhageystana (amma dib u dhageysta mar kale). Isma qabanayaan dhageysiga iyo qoraalka gabayga, waayo waxaan gabayga ka qoray cajalkan uu gabayada badan ku duubay.

Haddii lays qaddariyey murtidu, qiimo leedahay e
Qasadkiyo ujeeddaduna waa, qiiro geliyaane
Sidaad ugu qotimisay nafluhu, ugu qashuucaane
Bal an idin qanciyo gabaygu waa, idin quseeyaaye

Qaruun waliba cudur qaasahoo, qaybiyaa jiraye
Soomaali balo loo qorayee, qalinka loo saaray
Wax qabiil ka daran Jahannamaan, qiray aqoontay e
Qaddartoonow iga hiilisaye, qolo ma sheegteene!

Qabyaaladiyo iimaan la’aan, qooqay bays helaye
Kumanyaal qarriban bay dhaleen, qorina heegaysan
Oo qaaxo iyo aydhis qaba, qaad se ku illaabay
Mar un bay magaalada qaseen, kuna qammaameene
Qacdii hore ba bililiqo un bay, innagu qaadeene
Nimankaa tafaha qaawanoo, qoriga heegaysan
Haddaan baladka laga qaban Wallaa, looga qaxayaaye

Qaraabo iyo ahal riximnimaa, loo qaddariyaaye
Waa sanam qabyaaladi haddaad, ugu qancaysiine
Waa qaaxo iyo kaankar iyo, aydhis qaab daran e
Waa cudurka qaybaha bulshadu, qaran ku waayeene
Waa qawqab iyo sixir qalbiga, qaaciyoo shidaye
Waa qaabaqawsayn dagaal, qac iyo yaahuuye
Qanjir boogi qodotoo qurmoo, qolof la’ weeyaane!
Waa gorofta lagu qaybiyaa, malaxda qayriine
Qandiga fuqurka iyo xaasidkoo, qabaxa weeyaane
Waa waxa qoxootiga ka dhigay, boqol kun oo qoyse
Qalbigiinna ka ilaashadoo, wadajir qiimeeya
Qaangaar fidnoobee ilmaha, yaan la qabadsiinnin

Qiso murugo iyo yaab leh baan, soo qayaxayaaye
Qof Muslin ah qabyaalad u diloon, ficil yo qawl qaysan
Qasadkiyo ujeeddaduna tahay, lagu qisaasaayo:
Qabiilkaa muxuu uga dhashaye, qaaddir uga yeelay!
Qiso murugo iyo yaab lahoo, quruna saw maaha?
Waa quud ka dhigo ruux Muslin ah, hilibki qayriine!
Ilaahayow Adigu haygu qaban, Qaaddir baad tahaye

Qof kastoo ka qayb-qaata amma, qarash ku taageera
Nafta goorta laga qaadayoo, laga qibloonaayo
Qarqarradiyo dhuunyeeristiyo, qarow la taahiisa
Qac baa loogu siiyaa indhaha, kiiska loo qoray e
Diiwaanka qalinku ugu dhacay, qoommamee abide!

Wax ba gabaygu yuun ila qarxine, waan qabbirayaaye
Kama quusto qayr-dheeg dadkuna, igama qaataane
Rag un baa se qiimaynayoo, qoraya taariikhe
Ha qaddarin Dimuqraaddi waa, qolo afkaartoode
Hantiwadaagna laga quusayoo, lagu qasaarowye
Quboo daadsha labadaba Wallaan, lagu qaboobayne
Quraankiyo Sunnaa muqaddaska ah, qaata xukunkooda
Qurratul-cayni Nebi Muxammad baan, lagu qasaarayne (NNKH)

Haddaba yuu abwaanku gabaygan kula hadlayaa? Annagu waxaan qabnaa waa innaga oo dhan. Waayo, haddii ay qabyaaladi nagu jirto, waa inoo digniin ah in aynu inta ay goori goor tahay ka korno qabyaaladdan, iskana dayno. Waayo, saw naga mid ma’aha wali qaar qabyaalad ku shaqaysta. Wali soo xilalka hoggaamineed ee dalka kuma kala qaybsanno qabyaalad; halkii wax-qabad-badanaha la dooran lahaa, saw kama dooranno ka inna xiga! 4.5 maxay tahay haddii aysan qabyaalad ahayn? Maxaan u soocnay bulshadeenna inta ugu kartida badan, una liidnay, haddii aysan qabyaalad ahayn?

Xaawo!

Buraanburley Xaawo Jibriil waxay ku dhalatay miyi sanadku markuu ahaa 1922i, laba gu’ kadib markii uu Timacadde dunida u soo baxay. Illaa iyo yaraanteedii waxay ahayd qof tirisa maansada qaybaheeda kala geddisan, oo uu buraanburku ugu badan yahay. Markii ay 1945i timid magaalada Xamar, waxay durbadiiba qayb-weyn ka qaadatay olalaayaashii SYL. Sanadahaas iyo illaa 1961i waxay gobannimodoonka u hibeesay toddoba maanso, oo ay afar kamid ah calanka ku ammaantay. Tan iyo intii ay kala jireen dawladihii Rayidka iyo Militarigu, waxay ahayd dhaqdhaqaad-badane hadba naqdida wixii ay u aragto xumo, dhan bulsheed iyo dhan maamulba, ee ka soo muuqanayey dadkii ay ku dhex noolayd. Sida Timacadde oo kale, waxay ka digtay qabyaaladda. Wixii ka dambeeyay 1991i na, waxay dumarka Soomaaliyeed maanso ugu dhawaaqday in ay dalka ay raggu burbursheen dib u hantaan.[1] Eebbe ha daayee, waa geesiyad in nolosheeda la derso ay tahay.

Maanta wixii ay Xaawo maanso tirisay ma soo koobi karno; qaar badan ayaa se lagu soo saaray buugga ay gabadheeda Faadumo Axmed Caalin (Cureeji) qortay ee Saa Waxay Tiri: Maansadii iyo Waayihii Xaawo Jibriil. Hasayeeshee, halkan waxaannu ku soo tixi kolba maansada ay tirinayso ee aan ka helno galshada. Waxaanan ugu soo horraysiinaynaa maansada “Wataa quruxdii.”

Wataa quruxdii waa buraanbur ay 1960i markii calanka Soomaaliyeed la dawladeeyay tirisay. Waxay leedahay xejista, calanka iyo waxa uu matalo waa quruxe. Hana illaawina in quruxdaas si loo helo loo soo qudh go’ay, oo halako iyo laandayr loo soo maray. Marka, waxay leedahay, gumaystihii huleelay soo inuu qamuunyoodo ma’aha, marba haddii dadkii uu dullaystay madaxooda la soo kaceen, kana adkaadeen? Dadkii uu gumaaday, cunaqabateeyay, yar-yaraystay, bahda ka saaray, Sheekh Bashiir intuu ka dilay jidhkiisii “Ha lagu tusaale qaato” yiri intuu soo wadhay, marba haddii ay xorriyaddii ay u soo dhidideen, u soo dhinteen heleen, saw gumaystuhu inuu ooyo ma’aha; saw inuu dibin-daabyeyn ku kaco ma’aha? Dibindaabyadan ayey Xaawo ka digaysaa.[2]

Waxay Xaawo leedahay, dadyahow is-gaashaanbuursada, oo u wada sara kaca dhisidda dawladdiina uu dalkiinnu u baahan yahay, aad idinkuna u baahan tihiin. Iskana jira in aad gumaystihii ahaataan! Nacam, la saansaan ahaataan, waana halkii uu Timacadde ka yiri: Sifihii Isticmaarka, ka siyaadiya maanta! Nacam wixii uu horumar Isticmaaku ku faanayey inuu idiin keenay, wax ka sii sarreeya oo ka wacan la yimaadda, si aydaan dib dambe ugu baahan, oo uusan u helin marrin uu dib idiinku soo noqdo; nacam wixii xumaa ee uu Isticmaarku idiin keenay, ka leexda oo wax qurux badan sameeya, oo ka kaaftooma inaad sidiisii u dhaqantaan, haddii kale waxba kama duwanidin isagii!

Nasiib darro, markii loo dhaqmay sidii gumaystaha, ee waliba la soo dawaray hannaan-maamulkooda (sida Shuuciyada, Hantiwadaagga, iwm) waa waxay u kala burburtay umaddii midka ahayd, ee meesha qudha ka soo wada jeedday. Meeshay ka soo wada jeedday waa dalkeeda oo aysan ku dhici karin in ay ku kala tagsanaato; waa markii ay isku qulaambin jirtay miraha: Sharcigays ku kiin toloyoo, luuqaddaa tu waaxidahoo; arligiinna taaka ahoo, kuma kala tageysaan!

Taasi waa taas, ku soo durka buraanburka, dhuuxa, oo u laabxaarnaada in ay murtidu idinku duxdo:

Wali ma ayn quusan nimankii na qaybsan jiray
Qamuunyiyo ciil rag baan maanta qado dhadhamin
Ee wataas quruxdiiyey Soomaaliyey qabsada           [waa Calanka!]

Kurtiin qalab qaata oo dawladnimo qasdiya
… qaadannin bandiiro qaalin tahay
Ee wataas quruxdiiyey Soomaaliyey qabsada

Markaan is qalayno cadawgeennu waa qoslaa
Ee qoloqolowgaasu qalbigiinna yeyan gelin
Ee wataas quruxdiiyey Soomaaliyey qabsada

Dadkaan qaar u nahay waa la quursadaa
Hadba waxaa loo qisaasaa dambi eyan qabin
Ee wataas quruxdiiyey Soomaaliyey qabsada

Qaayaheeda yaa xornimo dhiiggu ugu qubtaa!
Ee cadaawuhu nooma umuline ha qawadeen!
Ee wataas quruxdiiyey Soomaaliyey qabsada

Jalkeennu maanta waa in aynu “Innaga” ka bilowno; kana leexanno tubta uu gumaystuhu inoo jeexay ee ah: Isnaca, isdila, kala-jaba, aan idinku dul noolaadee! Hana ka doonin gumaystahan meel naga shishaysa oo qudha; ka eeg dhexdeenna iyo inta nagu xeeran! Makra, waa in aynu is aragno; isu furnaano. Waa in aynu xitaa xumaheenna la dirirno, waaba mid la inoo keenay e! Waxaanan u gol leennahay, in aynu cunsurnimada aynu isku liidno, bulshadeenna dadka ugu fiicfiicanna u dirsoocno, aan ka tagno!

DHUGMO

[1] Waxaan sooyiilka Xaawo ka soo akhristay gorfayn kooban oo ay Ladan ka qortay buugga Saa Waxay Tiri: Maansadii iyo Waayihii Xaawo Jibriil. Fadlan gorfayntaas wada akhri, buuggana iibso si’aad wax badan uga ogaatid waayaha Xaawo.

[2] Gumaystuhu inuusan quusan waxaa u daliil ah: Dadkii u isha ahaa, oo uu kamid yahay I. M. Lewis, baa illaa iyo haddadan wada, oon ka harin, dibindaabyada Soomaalida, oo ku doodaya in abtirsiinyo ay Soomaalidu dawlad ku raadsato. Waa abtirsiinyadii ay SYL tirtirtay, una aragtay kudka Soomaali isugu iman kari la’ayd; waa abtirsiinyada burburisay qarankii labada gobal ahaa lana soo kaban la’yahay maanta; waa abtirsiinyada uu Timacadde in badan ka digay, oo ay Xaawana ka digtay. Marka dhan laga eego, buraanburkan iyo maansooyinka kale ee la dabuubta ah ee ay Soomaalidu tirisay waxay Soomaalida ka horjoogaan horor qallin iyo qoriba u soo qaatay inuu kala qaybsado! Akhriso qoraalkan uu qoray Cabdi Ismaaciil Samatar, si aad u ogaatid aragtida ay weedhan dambe faarfaartay.

Mahadsanidin, Bartamaha, inaad cajalkaas na soo gaarsiiseen!

Aqoonguud

Maxay af-Soomaali ku noqoyaan magacyada bilaha, iyo maalmaha? Imisa qaybood ayey maalintu ka koobantahay? Xilliyadana magacood? Dad badan baa warcelimaadyo kala wada duwan ka bixin kara weydiimahaas. In kalena war iyo wacaal uma hayaan! Haddaba, aynu isku gebi ka taagnaanno, oo dib isu barno bal inta magac ee ay Soomaalidu u kala yeelatay:

Maalinta: Waxay u kala qaybsantaa dharaar iyo habeen. Dharaartu waa inta iftiinka qorraxeedi jiro, waxayna kala tahay: Waaberi (0600), Barqo (1000), Har (1200) iyo Galab (1500). Habeenku waa inta iftiinka qorraxeedi maqan yahay, waxaana qaybihihiisa ka mid ah: Fiid (1800), Caweys (2100), Saqdhaxe (0000) iyo Jiidh (0400). Socdaalista goor waaberi ah waxaa la dhahaa “jarmaado”; har → boqoole; galab → carraabo; fiid → hoyasho; caweys → dheelmasho; saqdhaxe  → guure; iyo jiidh → kallahaad. Haddii aad socdaalaysid galab (casar ah), waad carraabaysaa.

Toddobaadka: Waa toddoba maalmood, amma toddoba cisho, oo kale leh maalmo shaqo iyo maalmo la nasto, laguna suntado: Dorraad, Shalay, Maanta, Berri, Berridambe, Sahandambe; Saakuun. Qolo beri hore jirtay oo reer Mesobetaamiya ah ayaa sameeyay waxa toddobaadka la yiraahdo. Wixii intaas ka horreeyay, waxaa ugu yaraa bisha. [Oromada aynu deriska nahay waxay maalin kasta oo bisha kamid ah u leeyihiin magac; guud ahaan waa 27 magac, bishooduna waa 27 cisho-ley.] Maanta, qolo waliba toddobaadkoodu waa 7 cisho; waxay na u leedahay magacyo tirsiimeed, sida: Axad, Ithnayn, iwm. amma magacyo ku sal leh xiddigis, sida: Sunday, Monday, iwm. Kuwa hore, maalinta lixaad waa Jumcah, oo ah maalintii la kulmayey; maalinta toddobaadna waa maalintii la nasanayey, Sabti. Soomaalidu magacyada maalmaha toddobaadka waxay kala dhahdaa:

1. Case (Axad), Lamme, Sade, Carte, Uguux, Agaax, Agaalli (Sabti) [1]
2. Sunni (Axad), Sanni, Koodaar, Goonyaad, Ugbaad, Hoyaad, iyo Nagaad (Sabti)
3. Koowin (Axad), Lammin, Lamtoka, Koodaar, Hakisa, Hakisbila, iyo Sooroga (Sabti)

Saddexdaas qaybood mid ayuun baa laga qaadan karaa; labada qaybood ee hore waa kuwo da’weyn, halka la yiri kuwa qaybta 3d waxaa baadhis ku helooday Abwaan Xasan Sheekh Muumin (AuN). Qaybta dhexe ayaa se ugu caansan, iyada ayaana mudan in lagu kaaftoomo. Waxaynu gebi u soo shaacinay in aynu xusno jiristooda! Waana in marka aynu ku darnaa qayb kale oo ka gudbadhigan (turjuman) midda Carabtu adeegsato:

• Malkow, Mallabo, Malsed, Malafar, Malkulan (Jimce), Malnasyo (Sabti)

Qaybtan dambe waxaa gudbadhigay Siciid. “Mal” waxaa loo soo gaabiyey, aragtidayda, “maalin.” Malkow waa “maalinta koowaad.” Sidaas baana loo sii wadayaa. Sida kale haddii la rabo in la gudbadhigo kuwa Ingiriiska ah, waxaan u baahannahay in aan isla garanno waxay u taagan yihiin. Waxaa jirtay in magacyada toddobaada Ingiriisku asal ahaan ku sal lahaayeen Qorraxda, Dayaxa iyo shantan meere ee berigaas la aqoonsanaa: Dusaaga (Mercury), Waxaraxirka (Venus), Farraarraha (Mars), Cirjeexa (Jupiter), iyo Raagaha (Saturn).

Waxaa la qaatay in la daysto Raagaha, Qorraxda iyo Dayaxa, afarta kalena lagu baddasho magacyada Ilaah-beenaadyo Jarmaan ah.[2] Waxayna kuwani kala yihiin Tiw, Woden, Thor iyo Frig. Waxaana soo baxay: Sunday (maalinta qorraxda), Monday (maalinta dayaxa), Tuesday (maalinta Tiw), Wednesday (maalinta Woden), Thursday (maalinta Thor), Friday (maalinta Frigg), iyo Saturday (maalinta Saturn). Haddii aynu u daysano sidii ay markii hore ahayd, waxaa gudbadhigisteennu tahay:

• Malqor (Sunday), Malday, Maldus, Malwax, Malfar, Malcir iyo Malraag (Saturday)

Bilaha: Waa 12 bilood oo uu sanadku u kala qaybsamo. Soomaalidu, sida magacyada toddobaadka, waxay u kala taqaannaa dhawr siyood. Waxay kala yihiin:

1. Dago (Muxarram), Maalmadoone, Bildhurahore, Bildhuradhexe, Bildhuradambe, Lifato, Rajalhore, Rajaldhexe, Rajaldambe, Waabariis, Gasayar, Sabuux
   
2. Seko (Muxarram), Safar, Mawliid, Rajalhore, Rajaldhexe, Rajaldambe, Sabbuux, Waaberiis, Soon, Soonfur, Sidataal, Carrafo
3. Laxadhaqe (23rd ofJuly, Muxarram), Samalaho (August), Kalahaan (September), Dambarsame (October), Baldaaq (November), Lixkor (December), Toddob (January), Fuushane (February), Gu’soore (March), Samuulaad (April), Dirir (May), Diraacgood (June) [3]

Labada qaybood ee kore waa ay isku laablaabtaan, wayna is-hirdiyayaan. Kolka, waxaa loo eegayaa sida ay ula qabsan karaan magacyada Hijriga ee ay matalayaan, u mana matalayaan sida ugu habboon! Qaybta saddexaad oo ku sal-leh inta badan xiddigis ayaa habboon in lagu kaaftoomo.

Xilliyada: Guud ahaan, afarta xilli amma waaxood ee uu sannadku u qaybso, bilahana saddex-saddex loogu urursho, waa Gu’ (Spring), Xagaa (Summer), Dayr (Fall) iyo Jiilaal (Winter).

Sanadka: Sanadku waa inta ay dhulka ku qaadato ku meerista qorraxda. Soomaalidu sanad kasta waxay u yeelan jirtay magac goonni ah; hadba arrinta ugu weyn ee sanadkaas la soo gudboonaada ayey ku suntan jirtay. Waana sida Carabtu ahayd waayo-waayo: Tusaale ahaan, sanadka uu Nebi Muxammad (NNKH) dhashay waxaa loo yaqaan Caamul-fiil, sanadkii maroodiga; waa sanadkii uu Abraha ku duulay Kacbada. Gobaysane waa sanadka ay dhasheen Sayid Maxamed, Calidhuux iyo rag kale oo door ku ah gabayga. Sida Shiinaha ma lahayn magacyo 12kii sanoba soo noqnoqda.

Gabagabo: Magacna ma baxo iyadoy waxbana jirin. Wixii jira uun baa magac leh. Wixii la jirayn (la malayn karo) karana magac baa loo yeelan karaa. Magac waxaa looga dan leeyahay in lagu kala soocdo, lagu kala garto wixii jira, amma la jirraysto. Wax-walba oo Soomaalida ag yaalla amma ay yeelka ku haysato magac ayey u leedahay. Ha is oran magac uma laha, haddii aad magacan weydo. Baar, oo cid walba oo aqoon ku dheer weydii!

Raadraad:
[1] Ilays Academy. “Kaltirsiga Soomaalida.” <Dhaw>
[2] Infoplease. “The Names of the Days of the Week.” <Dhaw>
[3] Cabdalla Cumar Mansuur. Taariikhda iyo Luqadda Bulsha Soomaaliyeed. <Dhaw>

Midnimo!

Midnimada dad badan baa u qeexa mid-ahaansho. Dhabtii, midnimadu waa mid-ku-ahaansho. Halka ay qeexdinta hore ka muujinayso wax mid ah, oo aan xitaa laba ahayn, waxay qeexdinta xigtaayi muujinaysaa wax ka badan mid, oo haddana isku xiran. Xiriirkan weeyi midnimadu. Waxa uuna xiriirkani muuq leeyahay marka isaga dartiis la’isugu yimaaddo—oo ay duulal kala yaallaayi isugu yimaaddaan in “xiriir ka dhaxeeyo.” Waana halkii uu Abwaan Saalax Xaashi Carab ka yiri, waxay sare u kaabtaa midnimo, duulal kala yaalle.

Soomaalidu mar hore iyo mar sokeba waxay ahayd duulal kala yaalla. Waxaa isu keenay gumeysi-la-dirirnimo. Waxaa isku kabay SYL iyo dhaqdhaqaaqyadii xoraynta dadka iyo dalkaba u sara-joogsaday. Waxay udubatay midnimo. Haddiiba ay isu talisay, waxay hilmaantay waxay isugu timid. Waxay ka warwareegtay inay dhammaystirto wixii ay ballanka ku gashay—inay isu soo hilowdo, oo isu wada timaaddo, sidaasna qaran ay ku wada midaysan tahay u seesto.

Way isa-saniftay, is-rigaaxday, isna baabbi’isay. Haddadeerna way isu calool xuntahay. In ay magaceeda Soomaaliyeed wada hoos dugsato waxay ka jeceshahay magacyo ay kala yeelatay. Waxay hoos badweyn u sii mukhuurataba, waxay maraysaa in Soomaalinnimo ay ku baddalato afnimo, isuna taqaanno: “dadka af-Soomaaliga ku hadla!” Qayb kamid ihi waxay isu yaaqaanniin Itoobiyaan. Kuwa kalena Kiinyaan. Kuwa kalena Jabuutiyaan. Kuwa kalena konton magac oo dalal- amma goballo-iidaaman.

Iyadoy sidaa tahay, haddana Soomaalidu way isa soo raadsataa, iskuna raadjoogtaa. Waxay goobtaa waxay ahayd, waxay ahaan karayso. Haddii ay is hesho, heshiis maxay ku noqon kartaa? Haddii ay heshiiso sidee bay waligeed isu dul-iyo-hoos joogi kartaa? Sideebay isu hareer arki kartaa? Sidee bay isu daba fariisan kartaa? Miyey tahay midnimo waxa ka dhiman? Miyey aqoonsan tahay midnimo waxay tahay?

Dhabtii, waa weydiimo ay ka wada warcelisay Soomaalidu. Waxay ogaatay in midnimadu tahay wax iyadaba ilaalis u baahan. Hasayeeshee, in ay midnimadu tahay wax wada-ilaalsi u baahan ma aqoonsana. Ma aqoonsana in midnimadu tahay wax isu kaba, oo aan kala kabin. Ma aqoonsana xitaa in waxa midnimadoodu ku jirto, ee ah geyiga ay ku nooshahay, ay wada-yeeshaan; waa in ay kala yeeshaan! Damacweyni kuma jirto iyo dhul-bursi. Wayba isasii hagaasisay, oo waxay la soo idhcaddahay, “Afka uun baan mid ka nahay.”

Haddaba, midnimaa midnimo dhasha. Soomaalida maanta ku midaysan ceelka, waxaa dhacaysa in ay ciiddana ku midoobaan. Cilladdu waa hoggaanka. Haddii aan hoggaan baasi kala qoqobin, kuna kala shaqaysan, Soomaalidu waysu calool-xaaran tahay. Soomaalidu way baratay in midnimo la dhawrto, yaase u hoggaan ah, oo u muujin kara in ay midnimo ugu macaantahay marka la wada dhawrto, ee aan goonni goonni loo kala dhawran?

Qayb libaax: Marintii Idiris M. Cali

Kadis! Waa inaad qaaddo gabaygii aad maqaalka ka qortay, ee aad af Ingiriiska u gudbadhigtay. Waxay ahayd 19kii bishii May—maalin qurux badan. Qaadistii gabaygii qiimaha badnaa ee Qayb Libaax iyo qorshayntii PoetNation ka ilbogta:

“Qoladii xagluhu ay dabcaan, Xays-balow di’iye” ayuu Dhoodaan mariyey. Sidaas oo kale, qoladii dagaal lagaga adkaado waxa ugu xun ee ay filataa waa taariikhdeeda oo laga “fara-xumeeyo.” Bal AKHRISO maqaal qiimo leh, oo si wacan u soo koobaya sida uusan Tooni Balayr sinnaba uga gal-galan karin aafadii uu Ciraaq ka geystay! Gaar ahaan dhugo kalmaddan uu qoruhu deexashada Tooni Balayr ku tirtiray: “For [Blair] to compare Iraq’s economy today with the ruins to which he had helped reduce it by the eve of the invasion is the rhetorical equivalent of a man who strangles a child, violates his mother and then brags about the health of the new baby he has helped her conceive.” – Muxammad Idriis Axmad.

Difaac Qaran: Kaariye

Qof ba dareenkiisa buu hadlaa; maansooluhu na dareenkiisa ayuu maansoodaa. Maansoolaha damiirka lihi waxa u wanaagsan kurti, duudduub ahaan, dadkiisa ayuu ka maansoodaa—meel kasta iyo mar kasta oo la joogo ba. Waxaa se jira maansoole dadkiisa kala sooca, qabyaalad ku kala sooca, siyaasad ku kala sooca, deegaan ku kala sooca, oo adduun (lacag iyo martabo) ku kala sooca—meel kasta iyo mar kasta oo la joogo ba. Maansoolaha hore degganaan iyo dhulkoo beeluhu si nabad ah u wada degganyihiin, oo aan sinnaba loogu kala durki karin, ayuu is dareensiiyaa, oo danta walaalaha (waa dadkiisa oo dhan e) u dhaxaysa ayuu si diirran ugu dabuub-xirtaa maansooyinkiisa.  Maansoolaha dambe se kala-duwanaanshaha (dhan abtirsiinyo, dhan hub iyo dhan tiro ee) dadkiisa ayuu uga faa’idaystaa isku-dirkooda iyo kala jajabintooda. Labadaas maansoolayaal marka ay afka is daraan, waxa haddii aynu “dadkii” nahay nala gudboon in aan xigsanno maansoolaha hore, ee damiirkiisu midnimadeenna iyo wanaaggeenna ka dab-qaato. Waa se haddii aynaan maansoolaha dambe ugu deeqaynin dareen qabyaaladeed, oo uu maanso diredireed ku furto, innaga na maskaxda innooga qabsado.

Haa! qof ba dareenkiisa buu hadlaa, oo maansooluhu dareekiisa ayuun buu maansoodaa. Bal se waxa dareenkan beera oo bacrimiya waa dadka uu qofku ka soo dhex biqlo, maansooluhu na ka soo dhex muuqdo. Waana in ay dadku ka maydhnaadaan xumaan haddii la doonayo in qofka iyo maansooluhu ba ay xumaanta ka maydhnaadaan. Marka, maansoolaha ka maydhmay xumaato, maansooyinkiisana laga ogaaday sidaas, waxa uu tusaale ka yahay dad iyaguna ka maydhmay xumaaato—dadkani na intay doonaan ha le’ekaadeen, oo ha ahaadeen qoysaska amma qofafka uu maansooluhu ka dareen qaato, ee uu la nool yahay, amma uu suugaantooda ku noolyahay. Haa! qof ku nool suugaanta Timacadde, ee marka ay jibbo qabyaaladeed qabato ba isku dhawra suugaantaas, lagama dhawro inuu dadkiisa qaar ku xumaado, oo uu qaar kale na xaqdarro ugu soo hiiliyo. Ka ma taliyo gumaadidda dadkiisa qaarka uu nactooyada daxalaysatay u hayo qof ay ku soo duxayso murtidii Maxamed Cali Kaariye (AuN), ee ahayd: Iska daa rag dooroo dhintiyo, dumar la laayaaye / Hal waraabe dilay baan ka nixi, oo dalkeenna ahe. Haa! qof ku tiirsan suugaan toolmoon iyo dad toolmoon kuma dhaco kala dirka iyo isku dirka dadkiisa. Maansooluhu na sidoo kale.

Hasayeeshee, dadkeennu ma wada fiicna, suugaantiisu na ma wada toolmoona. Sidaas daraaddeed baa loo helayaa qof xumaato walwaalaya iyo maansoole xumaato dhaaminaya. Waxaa se qofkan iyo maansoolahan ba—had iyo gooraale—ka hor jeeda, oo lid ku ah, qof iyo maansoole kale oo wanaag- iyo toolmooni-wade ah. Si haddaba loo shiiqiyo sharwadayaasha, waa in dadku uu ku celceshadaa, isku na boorriyaa waxa u wanaagsan iyo suugaantiisa wanaagsan. Tan ayuun baa lagu gaari karaa in xumaha la yareeyo, qofka xumaha wadana ay saamayntiisu yaraato. Waana innaga oo is xasuusinna gabay uu Maxamed Cali Kaariye tirshay, oo la yiraahdo “Difaac Qaran.” Sida uu Kaariye u dareensanaa aafada uu leeyahay maansoolaha qabyaaladda ku tiirsan ayey tahay innagu na in aan iska garanno qof kasta iyo maansoole kasta oo qabyaalada iyo kala qufka dadkeenna u xayd-xayta. Waxaanan qofkan iyo maansoolahan ba ka hor geyn karnaa afkaaraha iyo gabayada toolmoon, ee uu gabaygani kamid yahay. Xumaha iyo samuhu waligood ba ha is daba ordeen sida Yin iyo Yang, se ku soo dhawaada gabayga Kaariye (AuN), ee samaha inoo xambaarsan, samaheenana ka soo dhex baxay:

Gudcur damuug ah daw laga cabsado, iyo dalluun jeexan
Miiraale dooxyada rogayo, daadku mulucyeeyay
Aar diiqa leyl iyo mas iyo, daallunkiyo tuugga[?]
Amma Dayladhaafoo qabow, Diqimti Jiilaal ah
Dubatada cadceeddiyo hanfiga, diiran hilibkaaga
Dantii nimay waddaa baa dhex mara, diimadiimaha e
Hurdo wayga duuf waayadaan, umal daraaddiiye
Diilalyoodayeey xalay maxay, dihatay laabtaydu

Dawliskaa dhexdii laga jaree, dalawga laallaada
Darka jabay biyaha hoos ka da’ay, dakhalka iimoobay
Cirka da’ay dufaanka ku kacee, deeqdi gaaggixiyey
Geeddiga dib loo raray ciddoo, degi lahayd rayska
Daacuunka darayada noqdiyo, daafka iyo boogta
Ee dabakarruufkiyo kudkiyo, dugato daacaayey
Gabayada qabiilkoo duma-y, tahay dabuubtoodu
Ee duuddi kala qaaday baan, dood ka leeyahay e

Dumaal xumi walaalkoo dhintay, kugu diraysaaye
Ka darsoo hadday dibi dhashiyo, neef dalliigya lehe
Oo “Dooh” na waa lagu dayaa, awr haduuu dido e
Damiirkay canaantaye ma rabin, inan ka doodaaye
Soomaalinimadaa dayacan, yaan ka diir naxaye
Sheeko aanan doonayn bal aan, geliyo diiwaanka

Durub baa la faadhfaadhayaa, digo xabaallayde[?]
Dakhar holob lahaa baa ciddida, lagu damqaayaaye
Dakanaa ba loo yeelayaa, sheekadii Dura e
Doqon baa wax loo sheegayaa, dhaga daboollayde
Daa’imo carruuraa waddada, laga duwaayaaye
Duul aan lagaranaynin baa, loo dardaarwarinne
Tacab aan ku soo daalnay baa, daatay oo lumaye
Mid ka durug midna u durug is ma leh, dawlad iyo reere
Ninka gabayga doogta leh tirshow, taa ma dayi weyday
Dabuubtaa maxaa kuu dirsaday, maad iska ba daysid

Geel se duqdii u weynayd hadday, orodka deyn weydo
Inu aarrankiisii durdurin, uu ka sii darayo
Dabadeedna kala lumi barkina, uu dibjiri doono
Oo aan dib laysula heleen, taa ma dayi weyday
Dabuubtaa maxaa kuu dirsaday, maad iska ba daysid

Danwadaag waxaan rabin Allaha, Daa’imaa dila e
Haddaan daarta dhagaxweyn mid fudud, laysu dacal saarin
Darbiga sibirka ciid lagu dharfiyo, didibka hooseeya
Inta diilin laga saara iyo, daaqadda albaabka[?]
Dalays quruxsan diib lagu rinjiyo, midabka loo dooro
Haddii aan intaas laysku darin, inay dillaamayso
Oo aan dugsoon laga helayn, taa ma dayi weyday
Dabuubtaa maxaa kuu dirsaday, maad iska ba daysid

Dixda hadalku meel lehe anoo, kaagi daba taagan
Iska daa rag dooroo dhintiyo, dumar la laayaaye
Hal waraabe dilay baan ka nixi, oo dalkeenna ahe
Dubbahaa innagu wada dhiciyo, duubiyada naarta
Ey laba da’ood oo is xigay, daabacays galisay
Dubkeennaa la qalayaa wadnuu, ila dubaaxshaaye
Dadka kama xigtide ula sinnow, taa ma dayi weyday
[Dabuubtaa maxaa kuu dirsaday, maad iska ba daysid]

Duddada kii u horaa haddana, didiyey geeliiye[?]
Dabka wuxuu ka qaaataa shacbigu, dood abwaan yiriye
Carrab dalab leh iyo way gartaan, kii dantooda ahe
In la dala’san karo haw malayn, daa’in abaidkaaye
Dadweynuhu waxay leeyihiin, duun u hadalkooda
Lama arag dameer geeso lehiyo, dawlad reer qudha e
Waxay doonayaan wada jirkee, taa ma dayi weyday
Dabuubtaa maxaa kuu dirsaday, maad iska ba daysid

Dab haddii lahaystiyo haddii, gudin la daabaayey
Iyadoo an dawladi ba jirin, deyn u kala goysa
Dilku abidki waa toogo iyo, duunyo kale qaade[?]
Dorraad kii la jabiyaa berrina, daahya goyn jiraye
Inan qolona duub loogu xirin, waranna loo deebin
Ay dabar go’een uun ahayd, taas ma dayi weyday
Dabuubtaa maxaa kuu dirsaday, maad iska ba daysid

Hadal kama dammana baa la yiri, doqon habowdaaye
Sidaan damacsanaa iyo sidaad, adigu doonaysay
Kala durugsan oo waa Docmiyo, dibirki Ceelbuure
Soomaali oo duuban baan, deji lahaa meele
Diraacdaa ku raagtaan lahaa, roobku haw da’a e
Ha durduurataan lahaa nimcada, dararta xoolaaye
Ha is daadahaysaan lahaa, waa duntaa qudha e
Duud qaybsama sakaaradu ma lee, taa ma dayi weyday
Dabuubtaa maxaa kuu dirsaday, maad iska ba daysid

Dur iyo daabac kii loo ridaa, Naasaweyn dihine
Dabraceliska geeddiga xigeen, damacsanaa raaci
Dadka geedkan yaal baan lahaa, nabad u doondoone
Walaalaha is dooxaan lahaa, ha is daweeyeene
Dabku cadowku keenaan lahaa, daadiyoo quba e
Dillaalkiyo mallaalkaan lahaa, duubta gogalaaye
Daaraha Shawa iyo Xamar markaan, deer isugu keeno
Qaar kalaan ku soo dari lahaa, oo dirkooda ahe
Dawlad weyn ha noqotaan lahaa, waayo dabadoode
Damaashaadka faraxaan lahaa, daawasho u jooge
Arrin kaa dahsoon baa jirtee, taa ma dayi weyday
Dabuubtaa maxaa kuu dirsaday, maad iska ba daysid

Kaariye (AuN) waxa uu ahaa hobwaan miisaan culus ku leh bulshada maansaleyda ah. Waxa uuna ahaa waddani dalkiisa iyo dadkiisa ba jecel. Qarankuna waa dal iyo dad wada jira, sidaas ayuuna Kaariye u difaacay qarankiisa. Haddii ay dadku u turi waayaan dalkooda, oo ay u arki waayaan nimco uu Eebbe ku galladay, qarannimadii ayaa lumaysa. Haddii qarannimada lunta la daydayo, sida lagu soo heli karaa waa in ay dadku ka sinnaadaan ilaalinta iyo difaacidda dalkooda, gobal ba ka gobal, goob ba ka goob iyo goor ba ka goor. Sinnaanshahan lama heli karo haddii aan la helin siyaasiyiin daacad ka ah jeclaanta iyo u adeegista dadkooda, dadkanina ay daacad ka ahaadaan is jeclaantooda iyo isu adeegistooda. Sinnaanshahan lama heli karo iyada oo ay jirto caddaalad darrada ay koox waliba dadka dantu hoos gaysay ku cabbudhiso gobalaysi iyo siyaasad gumeed. Maxaa Soomaalida gobta ah hoos geenaya maamullo ay dunidu u qirsantahay gunnimo? Maxaa Soomaalida gobta ah qaran magacooda sida, oo ay dadnimadooda iyo diintooda ugu adeegaan, u diidaya—wax aan ka ahayn daacad li’i iyo xumaatadooda (qabyaaladeed) oo ay dugsadaan? Haddaba waxaa la joogaa xilligii xumaatadan lagu tirtiri lahaa samaha ay Soomaalidu dir u leedahay, oo ah Islaamnimo, Walaalnimo, Afrikaannimo, iyo Soomaalinimo—taas oo ka abuuranta is jeclaanshahooda.

Haddii uu is jeclaanshahani kugu duxayo, marna ma ka naxday, oo gargaar ma ula soo orodday keynaadyada qof ee Soomaalida ah ee dalka gudihiisa iyo dibaddiisaba ku dhibaataysan, ee ay kala daashadeen barakaca baahsan, dagaallada ba’an iyo camal la’aanta naftooda in ay badaha iyo saxaraha ku halligaan u horseeda? Haddii kale, Kaariye (AuN) iyo inta uu matalo ka dab-qaado, intay goori goor tahay, oo qaranka Soomaaliyeed difaac si aad dalka iyo dadka ba aad u wada difaacdo!

Hobwaan Sugaal Cabdulle

Inteenna garanaysa, hoobal iyo abwaan (amma hobwaan) Sugaal Cabdulle Cumar—kii yiri, lur ba waxad ku daysaa, labadii walaala ah, midki lagaclahaa weyne—waa waddani Soomaaliyeed, kaas oo ku maansooday, Soomaali badaney, bulshadii wacnaydey: intaan ba’iyo hoogiyo, boqongooyo weyn dhicin; baaxaddiinnu kala tegin; waddankeenna baadka leh,  dhawr baarta laga dhigin; waa bilic xorriyadduye, intaan magacu baabbi’in; intaan bala gudaysoo, biriqdiyo gantaalaha, soo butaacinaysoo, buuraha ka xoog badan, baarshuut ku soo degin; gumaysiga ballaarano, boqoolaha ku soo jira, bulshadoo midowdiyo, haddaan baaxad loo helin, ruuxna kama baxsanayee; idinkoo Bilgeydiyo, barfasoora miidhan a, intaydaan bisado noqon; intaan baduhu kala go’in, barrigana la kala jarin,  soohdin soohdin nala badin; ummad aan bislayn iyo, gobalaysi baahaa, qarannimo burburiyee, intaan beel ba meel xiran, bahdu kala ajnabi noqon, midnimadu ku bayd gu’in, Boosaaso iyo Bari, baasaboorro lagu galin; inta aan Barbara iyo , Baki iyo Sanaag iyo, Burco iyo Hargeysaba, bartii shalay ku noqonnoo, barbarradu ku wada dayan, nacabkuna bishaarayn; bartamaha dhulkeenniyo, intaan beerihii Gedo, ato Baqalle soo degin; inta aan Bakooliyo, Bu’aaliyo Kismaayiyo, laysla goynin Baydhabo; Muqdishiyo Baraawiyo, Balcad iyo Wardhiigley, intaan laysku baabbi’in; intaan beelo wada dega, balaayo ayn ka taagneyn, Buush iyo Ciraaqiyo, booliskii Yuhuuddiyo, Baytul Laxam an laga dhigin—inaad ba’ iyo hooggaas, ka baraarugtaannoo, bulshey ka hor tagtaan baan, idin ku boorrinaayaa; haddii kale bi’iinniyo, waxaad beegsan doontaan, baadari la tuugiyo, baadil idin gumaystee, waxad maanta bi’isaan, barri haw shallaayina! 

Bal sii dhugo waayaha abwaankan iyo maansooyinkiisa afka badan ee uu dadka Soomaaliyeed kula dardaarmayo:

Sidoo kale na dhugo gabaygan uu kaga hadlayo dhaqan-guurka ku yimid dadka Soomaaliyeed.

Kuna soo xasuuso ruwaayaddii uu alifay ee “Magaalo Joog Xumo”—iyo shaatigaan imisay kaa siiyeen…marka haddaan kuu celiyo lacagtiisii ka waran oo aad adigu dukaankii ka soo qaadatid?–-halkan hoose na ka daawo:

Timaaddada dhaw waxaan ku rajaweynahay soo gudbinta maansooyinka hobwaanka oo qoran iyo faallooyin kooban. Hadduu Eebbe idmo.